بیماریهای غدد بزاقی تشخیص و درمان

۱ –غده بزاقی چیست؟

غدد بزاقی سه جفت هستند که کارشان ترشح بزاق است.

۱) بزرگترین آنها غده بناگوشی یا پاروتید است که در جلو و زیر گوش قرارگرفته و ترشحات این غده آبکی‌تر و رقیق‌تر بوده و حدود ۲۵% از کل بزاق راترشح می‌کند.

۲) غده تحت فکی که در زیر زاویه فک قرار داشته واز طریق مجرای وارتون ترشحاتش را به زیر زبان می‌ریزد. ترشحات این غده غلیظ‌تر بوده و علیرغم اندازه کوچکترش حدود ۷۰ % بزاق راترشح می‌کند.

۳) غده زیر زبانی که از همه کوچکتر بوده واز طریق چندین مجرا ترشحاتش را زیر زبان تخلیه می‌کند.
علاوه براین سه غده تعداد زیادی غدد بزاقی ریز در مخاط دهان حلق بینی و سینوس‌ها پراکنده‌اند که اهمیت زیادی ازنظر ترشح بزاق ندارند.

۲- نقش بزاق در سلامتی چیست؟

بزاق با مرطوب نگاه‌داشتن محیط دهان کمک بزرگی به حرکات زبان (ودرنتیجه صحبت کردن) چشایی٬ بلع غذا و پاک کردن دهان دندان و لثه ازمواد غذایی باقیمانده وباکتری‌ها می‌کند. به‌علاوه با وجود آنزیم آمیلاز به هضم مواد غذایی نشاسته‌دار مثل نان و برنج کمک می‌کند.

۳ – چه عواملی سبب بروز اختلال در عملکرد غدد بزاقی می‌شوند؟

عوامل زیادی باعث بروز اشکال در غدد بزاقی می‌گردند. برقی باعث افزایش و یا کاهش ترشح بزاق می‌گردند. مثلا داروهایی نظیر داروهای موثر بر سیستم اعصاب می‌توانند این حالت‌ها را ایجاد کنند. بعضی بیماری‌ها نظیر روماتیسم مفصلی نیز باعث بروز حالتی بنام”بیماری شوگرن” شده که سبب کم شدن شدید ترشح بزاق می‌گردد. یا در بیمارانی که لازم است به دلایل مثل سرطان اشعه درمانی (رادیو تراپی) در ناحیه دهان و گردن شوند ترشح بزاق بسیار کم شده و دهان خشک می‌گردد.

گروه دیگری از بیماری‌ها با انسداد مجرا باعث ایجاد تورم در غده می‌گردند مثل سنگ غدد بزاقی ویا برخی عفونت‌ها و دسته دیگری ایجاد ضایعات توموری دریافت و یا مجرای این غدد می‌کنند.

۴ – سنگ غدد بزاقی چیست و چه علائمی دارد؟

سنگ‌های بزاقی عمدتاٌ ازجنس کلسیم بوده و ممکن است در مجرا و یا خود غده باشند . چنانچه در مجرا بوده و به اندازه‌ای باشند که راه خروج بزاق را ببندند باعث ایجاد تورم و بدنبال آن التهاب و گاهی عفونت در خود غده می‌شوند که همراه با درد شدید می‌باشد. به‌علاوه خود غده نیز بزرگ و متورم و دردناک می‌گردد. ممکن است سنگ در خود غده باشد دراین حالت تا مدت‌ها علامتی ایجاد نمی‌نماید. بیشتر این سنگها در غده تحت فکی ایجاد می‌شوند.

۵ – این سنگ‌ها چگونه تشخیص داده و درمان می‌شوند؟

تشخیص این سنگ‌ها با گرفتن شرح حال و معاینه و رادیوگرافی و سونوگرافی میسر است.

سنگ‌های کوچکتر ممکن است خود به‌خود دفع شوند ولی غالب آنها نیاز به جراحی دارند. دراین جراحی چنانچه سنگ در انتهای مجرا باشد با دادن شکاف کوچکی روی مجرا از داخل دهان بیرون آورده می‌شوند ولی چنانچه در ابتدای مجرا و یا خود غده تحت فک باشد باید از طریق خارج دهان تمام غده و مجرایش بیرون آورده شود.

۶ – آیا راهی برای پیشگیری از بروز سنگ وجود دارد؟

گرچه علت تشکیل این سنگ‌ها مشخص نیست ولی برخی عوامل به‌خصوص کاهش ترشح بزاق می‌تواند نقشی در ایجاد آن داشته باشد. بنابراین مصرف مایعات مخصوصا آب می‌تواند احتمال بروز آن را کم کند. چنانچه مقدور باشد مصرف داروهای کم‌کننده ترشح بزاق نیز باید متوقف گردد.

۷ – چه نوع عفونت‌هایی ایجاد بیماری در غدد بزاقی می‌کند؟

عوامل عفونی متعددی باعث درگیری غدد بزاقی می‌شوند. برخی از آنها ویروسی هستند که شناخته شده‌ترین آنها بیماری اریون می‌باشد. این بیماری که عمدتاً در گروه سنی کودکان اتفاق می‌افتد ایجاد تورم در غده بناگوشی می‌کند و همراه با درد وتب می‌باشد این بیماران پس از چند روز خوب می‌شوند ولی گاهی عواقب خطرناکی همچون عوارض مغزی شنوایی و ناباروری دارد که خوشبختانه امروزه با واکسیناسیون به موقع شیوعش بسیار کاهش یافته است.

گروه دیگری عفونت‌ها توسط باکتری‌ها ایجاد می‌شوند و این نوع عفونت‌ها نیز همراه با تورم در یک غده (معمولابناگوش) درد و گاهی تب می‌باشند.

۸ – چه عواملی شخص را مستعد به عفونت‌های غدد بزاقی می‌نماید؟

همانند تشکیل سنگ عواملی چون کم شدن ترشح بزاق که می‌تواند به‌دلایل همچون کم خوردن آب و یا مصرف برخی داروها و وجود بعضی بیماری‌ها باشد. عفونت‌ها در افراد مسنی که به‌دلایل مختلف برای مدت‌های طولانی در بیمارستان بستری شده‌اند شایع‌تر است.

۹ – تومورهای غدد بزاقی از چه نوعی هستند و چه علایمی ایجاد می‌کنند؟

خوشبختانه تومورها درغدد بزاقی خیلی شایع نبوده وبه دو نوع خوش خیم و بدخیم تقسیم می‌شوند. تومورهای خوش خیم انواع مختلفی دارند.

ولی آدنوم پلئومورفیک یا تومورمخلوط می باشد که در خانم‌ها و غده بناگوشی شایع‌تر است.

تومورهای بدخیم نیز درهر دو غده بنا گوشی و یا تحت فکی دیده می‌شوند. مهم‌ترین علامت این تومورها وجود یک توده ویا برجستگی در جلو و پایین گوش و یا زیر زاویه فک می‌باشد. بسیاری از این غدد درد و یا علامت دیگر ندارند ولی برخی از آنها دردناکند و یا به‌همراه علایمی همچون بی‌حسی و یا فلج نیمی از صورت هستند.

۱۰ – علت و عوامل خطر در بروز تومورهای غدد بزاقی کدامند؟

هنوز علت بروز این تومورها چه بدخیم و چه خوش خیم بدرستی شناخته نشده اند ولی انواع بدخیم آن در افراد سیگاری بیماران مبتلا به شوگردن و یا افرادی که با مواد شیمیایی خاص همچون نیکل سروکار دارند بیشتر است.

۱۱ – چگونه تومورها تشخیص داده شده و درمان می‌گردند؟

همانند دیگر بیماری‌ها شرح حال و معاینه مهم‌ترین اساس تشخیص است. علایمی همچون درد، مدت زمان بروز تومور، بی حسی در صورت و میزان رشد اطلاعات مهمی برای پزشک است. در معاینه اندازه قوام و گسترش آن و همچنین وجود ویا عدم وجود برجستگی در دهان و گردن به‌دقت ثبت می‌گردد. در بسیاری از این تومورها گرفتن سی تی اسکن و یا ام آر ای علاوه برنشان دادن اندازه و گسترش تومور ممکن است در برخی تومورها تا حدی نوع بدخیم را از خوش خیم متمایز نماید. نمونه برداری با سوزن ظریف از تومور کمک شایانی در تشخیص نوع تومور می‌کند ولی تشخیص نهایی پس از خارج کردن و فرستان نمونه به بخش آسیب‌شناسی میسر است.

درمان تمامی تومورهای غدد بزاقی جراحی است. قرارگرفتن این غدد در مسیر عروق و عصب‌های مهم صورت زبان وگردن نیازمند
جراحی متبحر با علم و تجربه کافی جهت بیرون آوردن تومورهای آن می‌باشد.

۱۲- چه تو صیه‌ای برای حفظ سلامتی بیشتر غدد بزاقی و کاهش احتمال ابتلا آن به بیماری‌های مختلف دارید؟

– خوردن آب به میزان کافی
– رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان
– مراجعه به پزشک در صورت بروز مشکلات همچون تورم و درد در نواحی ذکر شده
– عدم استعمال دخانیات